DELİKTAŞ DERBENTİ SALİH AĞA

Osmanlı imparatorluğunun alt yapısını teşkil eden ve devlet yapısını içinde birçok unsur bulunduran, bunların içinde ilim, irfan müesseseleri ile bunların yanında birde amme hizmetleri yapan derbentçi, suyolcu, subaşı, köprücü gibi teşekküllerde bulunmaktaydı. Bunlar Osmanlı İmparatorluğu’nun cemiyet yapısını teşkil eden unsurlardı. Biz burada kısaca Osmanlı İmparatorluğu’nda Derbent Teşkilatını özetlemekle yetineceğiz. Osmanlı  İmparatorluğu sınırları içerisinde bulunan Derbent  Teşkilatı  çeşitli bölgelerde değişik isimler adı altında telaffuz edilmektedir. Martalos, Pandor, Suriye’de Derek tabiri kullanılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun Anadolu tarafında Derbent olarak bilinmektedir ve derbentçi olarak telaffuz edilmektedir.

Tanzimat’ın getirilmesiyle yeni bir devletçilik anlayışı ve usulü ortaya çıkmış. Osmanlı’da çeşitli yenilikler teşekkül etmiş bu arada her türlü devlet amme hizmetleri kaldırılarak onun yerine devlet tarafından tayin edilen memurların mesuliyeti altına alınmış. Devletin tayin ettiği memurların gözetimi ile sevk ve idaresi altına alınmış. Bahsimize konu olan Derbent Teşkilatı’da Osmanlı Devletinin görevlendirdiği kişiler tarafından yönetilmeye başlanmış. Derbentçi, Derbent Ağası’da resmi devletin memuru konumuna getirilmiş.
Derbent Teşkilatı; derbent ağası ve derbent muhafızları ile teşekküldür. Bunlar bölgenin güvenliğini sağlayan bir nevi mıntıka karakolları görevini yapmaktaydılar. Derbent Ağası ve ona bağlı Derbent muhafızları yetkilerini aşmamak kaydıyla derbent ağasına bağlıydılar. Yolların güvenliği, bakımı, bölgenin güvenliğini, asayişin teminini Derbent Teşkilatı’nın görev alanıydı.
Ticari menzillere ulaşması, askeri yolların savaş zamanlarında faal tutulması, menziller arası uyumun sağlanması, menzillerde bulunan derbentlerin birbirine olan bağlılığı, zaman içerisinde küçük menzillerin genişlemesi, büyümesi; büyük menzillerin büyüyerek yolculara, kervanlara istenilen hizmeti vermesi dolayısıyla şehirleşmeye yönelik faaliyetlerin aşlaması Derbent Teşkilatının aktif çalışmasına bağlıydı.

Bu teşkilatlar Osmanlı İmparatorluğunun yol güvenliğini sağlamak amacıyla kurulmuş kurumlardı.  Yolların güvenliği çok önem taşımaktaydı. Askeri açıdan ticari kervanların güvenliği ve bölge halkı bakımından eşkiyaların, hırsızların, şer odaklarının yuvalandığı dönemlerde Derbent Teşkilatı’nın kurulması önem taşımaktaydı. Dolayısıyla u teşkilatın kurulmasına ihtiyaç duyulmuştu. Dar geçitlerde yol güzergahlarına hanlar, camiiler, çeşmeler, kaleler yapılarak buraların şenlenmesine önem verilmiş ve bu bölgeler şer odaklarından temizlenme cihetine gidilmiş.

 Derbent Teşkilatı’nın kurulması için o bölgenin derbent kurulma vasfına haiz olması gerekmekteydi. Deliktaş bölgesinde bulunan dar geçidin bulunması, Bağdat yolu (İpek yolu) doğuya giden yol olması nedeniyle ve aynı zamanda buranın bir eşkıya yatağı olduğu göz önünde bulunarak Sivas Paşası Feyzullah Paşa’nın İstanbul’dan aldığı emirle Deliktaş Derbent Teşkilatı kurulmuş. Müstahkem bir han, çeşme, camii ve kale yapılarak zamanla şenlenmiş. Deliktaş Derbent Ağalığı’na  Halep Türkmenleri’nden ve aslen Dağıstan muhacirleri de denilen bir oymağı buraya yerleştirmişlerdir. Deliktaş Derbent Ağalığı’nın öncüsü Abdullah Ağa, Ali Ağa, Salih Ağa, Seyfullah Ağa burada 1765  yılından 1910 yılına kadar derbent ağalığını sürdürmüşler. Aynı zamanda askerlikten ve Vergiden muaf tutulmuşlar ve bölgenin güvenliğini sağlamışlar. Osmanlı arşiv kaynaklarından edindiğimiz bilgilere ve kaynaklara dayanarak bölgenin siyasi içtimai ve kültürel durumunu göz önünde bulundurarak Alacahan Deliktaş Derbent’lerinin menzillerini, derbentçilerini, derbent ağalarını, sınırlarını araştırarak Deliktaş ve Alacahan derbent muhtarlarının münasebetlerini ele aldık. Osmanlıca belgeleriyle Türkçeye tercüme ederek, sadeleştirerek kaleme aldık.
Orta Asya göçleri, Anadolu’ya giriş, Osmanlı dönemi, Nurbanu  Valide atık Sultan vakfı, Osmanlı İmparatorluğu’nda derbent sınırları, Deliktaş ve bölgesinin konumu, sosyolojik  yapısı, yakın köyleri, Deliktaş Derbent’ine yakın olan Tecerhanı,  Ömer Ağa Çiftliği, Geven Çiftliği ve Deliktaş köyünün resimleri ve köylerin konumu, Deliktaş Derbent’i ailesinden günümüze kadar gelen aileler ve onlarsın mekanlar, ekonomik durumlarını, hatıralarla, resimlerle, belgelerle süsleyerek inceden inceye işledik. Gelecek nesillere kaynak hazırlamış olduk.
1914-1915 ermeni tehciri olarak bilinen sözde ermeni katliamı olarak bilinen Ermenilerin Deliktaş ağaları ile olan münasebetlerini kısaca konumuza aldık. Sivas bölgesindeki Ermenilerin durumu hakkında kısa kısa bilgiler sunduk.

Deliktaş Derbentliği ve Alacahan Derbentliği’ni Osmanlıcadan sadeleştirerek günümüz Türkçesine tercüme eden İstanbul Osmanlı arşiv uzmanı Sayın Salih Şahin aynı yerde görevli arşiv uzmanı Eyüp Aşık’a noter yeminli tercüme bürosu Hüseyin Öztürk’e teşekkür eder. Eserimize olan katkılarınızdan dolayı sevgi ve saygılarımı sunarım. Yol haritamızı onlara borçluyuz. Arşivde bana gösterdikleri yakın alakadan dolayı tekrar Salih Şahin’e ve Eyüp Aşık’a teşekkür ederim.


Mehmet Ağaoğulları